De Eindhovense nacht: Experiment, groeipijn en een zoektocht naar rafelrandjes

Eigenlijk is elke poging om het nachtleven in kaart te brengen bij voorbaat kansloos. Niet alle energie is te vangen. Niet alle initiatieven zijn zichtbaar. Toch heerst er een gedeeld gevoel bij nachtelijke cultuurmakers. De korte versie? Soms is de nacht onstuimig en vol energie, maar te vaak is het er stil. Oorzaak? Locaties waar de nacht de ruimte krijgt, worden steeds schaarser. Maar gelukkig: terwijl rauwe venues als vallende sterren verdwijnen, ontdekken we altijd nieuwe lichtpuntjes.

Eén van die gevallen sterren, waar Eindhoven nog altijd om rouwt, is het Stroomhuisje. Een broedplaats voor creativiteit, waar muzikanten en kunstenaars vrij konden werken in de luwte van de stad. Tot het op 17 oktober 2024 in rook opging. Een ster minder in onze nacht. Het goede nieuws: het Stroomhuisje wordt nieuw leven ingeblazen in een oud schoolgebouw in Woensel.

In dezelfde maand waarin het Stroomhuisje een zwart gat achterliet, verloor Eindhoven nóg een rafelrandje: The New Block op Strijp-S, amper een kilometer verderop. In oktober 2024 werd het ontruimd om plaats te maken voor nieuwbouw. Op deze plek startten Pieter Lepelaars en Tim van Mol in 2022 met hun PIXL Club, feestjes met house, techno en melodic. The New Block bood ruimte voor hun eigen experiment. Zelf de boel verbouwen met weinig budget. Klein beginnen en wel zien waar het schip strandt. 

Tim: “De eerste feestjes gaven we voor 180 man en we groeiden de jaren daarna uit naar 350 man. Dergelijke kleine ruimten zijn van groot belang voor de stad. Hier kun je klein beginnen. Weinig kosten, veel kansen. Maar vind nu nog maar eens zo’n plek die leegstaat. In die zin gaat het te goed met de stad. Als het slecht gaat, staat er van alles leeg. Dan ontstaat er ruimte voor creativiteit. Maar met de groei van de stad, wint het grote geld. Vierkante meters moeten geld opbrengen. Renderen.”

Toch lonken er kansen. Het afgelopen jaar waagde PIXL Club de stap naar het Klokgebouw voor hun clubavonden. Ook landden ze tweemaal in het Natlab, beide keren stijf uitverkocht, en hadden ze voor de tweede maal een hosting op Paaspop. Afgelopen editie van PIXXL in het Klokgebouw verkocht zelfs zeven weken van tevoren uit. 

“Tussen alle events door azen we met PIXL al een tijd op de onderste verdiepingen van het leegstaande BOSCH-gebouw op Strijp-S”, delen Tim en Pieter hun plannen. “Het is instapklaar voor ons. Met weinig ingrepen kunnen we los met onze feestjes en andere culturele, verbindende initiatieven. In een ideale wereld krijgt het een permanente culturele bestemming. Met atelierruimte, kleine podia en event spaces. Laagdrempelig en met ruimte voor kruisbestuiving. Een plek waar talent kan doorgroeien, wellicht naar het formaat Effenaar of Klokgebouw. Zo’n ecosysteem, met kleine podia waar jong talent kan beginnen, is eigenlijk een must voor Eindhoven. Die eerste opstap missen we in de stad. Waar moet je starten als beginnend collectief met weinig budget? De aanwas van onderen stokt nu.”

Tijdens het Debat van de Nacht werd duidelijk dat het gebrek aan locaties cruciaal is. De rafelrandjes zijn weggesneden, ook aan de buitenranden van de stad. Pieter ziet dat het juist daar cultureel interessant is in steden als Amsterdam of Rotterdam. Zeker in de nacht. “In Eindhoven fietst de massa naar de kroeg in het centrum. Daarbuiten is, op Strijp-S na, niet veel reuring. Althans… Nóg niet. Want eigenlijk ben ik vooral positief gestemd over de toekomst.”

“Voor mijn gevoel naderen we het tipping point van een domino-effect”, vervolgt hij. “Er gebeurt veel. Zichtbaar en onzichtbaar. De geesten worden op elk niveau rijp gemaakt voor het belang van een rijk cultureel nachtleven in Eindhoven. Van politiek tot publiek. En van cultuurmakers tot kwartiermakers als Eindhoven by Night. En als ook de provincie meewerkt door Eindhoven Centraal weer aan te sluiten op het nachtnet… Ja, dan komen we ergens. Ik ben benieuwd hoe Eindhoven eruitziet als wij over vijf jaar dit gesprek nogmaals voeren. Mijn optimisme voelde ik ook heel sterk tijdens het Debat van de Nacht in februari.”

Het Debat van de Nacht is een dialoog tussen nachtmakers, artiesten, politici en bewoners over de toekomst van de Eindhovense nachtcultuur. Het richt zich op het behoud van ruimte, experiment en cultuur in de groeiende stad. De organisatie lag dit jaar in handen van PIXL, Eindhoven by Night en het Nachtcollectief. 

Jeannot Keser voert het woord namens het Nachtcollectief en ziet dat de dialoog steeds beter en scherper wordt. “In de afgelopen jaren hebben we écht wel stappen gezet. In het begin moesten we de gemeente nog uitleggen wat het verschil is tussen feestcafés en clubs. Inmiddels is dat gesprek duidelijk verdiept: het gaat nu over diversiteit en inclusiviteit, over nachtcultuur als volwaardig onderdeel van de stad en zelfs over het economische belang ervan. Steeds meer politieke partijen nemen de nacht serieus op in hun programma. Ook de wind bij cultuurmakers is veranderd: minder klagen, meer constructief meedenken en investeren in samenwerking.”

Jeannot ziet dezelfde kraakheldere opgave voor de stad die andere cultuurmakers herkennen: “De nacht moet letterlijk en figuurlijk meer ruimte krijgen. De nacht is een culturele verrijking voor de stad en we moeten creatief denken om alle ruimte te benutten. Instellingen die subsidie ontvangen zouden bijvoorbeeld een deel daarvan kunnen inzetten voor nachtprogrammering, niet alleen feesten, maar bijvoorbeeld museumnachten of andere nachtelijke activiteiten. Mensen die ’s nachts leven en werken betalen immers ook belasting en mogen verwachten dat er aanbod voor hen is.”

“Ruimte ligt er ook bij broedplaatsen, die perfect te combineren zijn met nachtcultuur: makers op die plekken werken graag ’s nachts en dat past goed bij het ritme en geluid van de nacht. Belangrijk is dat de gemeente op tijd gebouwen aanwijst met een nachtbestemming, namelijk vóórdat er woningen worden gebouwd. Zo weten nieuwe bewoners waar ze aan toe zijn en voorkom je latere beperkingen. Cultuur moet je vooraf intekenen, niet achteraf proberen in te passen. Dan ben je altijd te laat.”

Een ander probleem dat op tafel kwam tijdens het debat, was het problematische feit dat evenementen onder de portefeuille Veiligheid vallen. "Natuurlijk moet veiligheid goed geregeld zijn, maar het mag niet de bril zijn waardoor elk initiatief als risico wordt benaderd. Die focus legt beperkingen op die killing zijn voor creativiteit. Betrek veiligheid waar nodig, maar organiseer evenementenbeleid, zodat cultuurmakers ruimte voelen in plaats van terughoudendheid.” 

“Het is goed dat deze pijnpunten met alle betrokkenen worden gedeeld”, vervolgt Jeannot. “De ogen van alle betrokkenen gaan steeds verder open. De bereidheid en aandacht voor de nacht zijn er inmiddels. Nu is het zaak om die positieve houding om te zetten in concrete keuzes. Met durf en daadkracht van iedereen. Van de politiek uiteraard, maar ook van cultuurmakers. Zoals ik al zei: de tijd van klagen is voorbij. Actie.”

Tim van Mol herkent de daadkracht die steeds meer het chagrijn verdringt. “Het is goed om te zien dat veel initiatiefnemers niet wachten op een subsidiepot, maar vol energie aan de slag gaan. Gewoon doen. Met hart voor de scene. Met een gezonde dosis creatief ondernemerschap. Én door er samen met elkaar voor te zorgen dat Eindhoven bruist. Dat betekent dat je niet primair naar je eigen dansvloer moet kijken, maar naar Eindhoven als geheel.”

Eén van die initiatieven die Eindhoven kleur geeft, is het label Blueprint. Hun stijl beweegt zich tussen house, techno en trance. De line-up van de meeste feestjes wordt vooraf niet aangekondigd, maar bevat altijd een mix van lokaal talent en internationale dj’s. “Dat doen we omdat we ons richten op liefhebbers die echt komen voor de muziek, voor de show en voor een veilige plek om te verbinden met elkaar. Het werkt, want we verkopen vrijwel altijd uit. Dat geldt ook voor de komende shows die we geven in DOMUSDELA”, vertelt Daan Heijsters, die samen met Fabian Marteau het eerste Blueprint-feestje gaf in 2022. 

“We begonnen bij Fifth NRE, als soort randprogrammering van GLOW. We wilden een feest met meer beleving, met een knipoog naar lichtkunst. En we droomden hardop om ooit in het Evoluon te kunnen feesten. Dat lukte het jaar daarop al. En weer een jaar later, in 2024, gingen we voor het eerst naar buiten bij het Evoluon, met een capaciteit van 1500 bezoekers. We hebben ons label dus vrij snel kunnen laden, terwijl we vanuit het niets zijn gestart. Het concept van zowel lokale als meer gelouterde namen slaat goed aan. En door niet te kiezen voor één genre is ons publiek heel divers: van jongeren tot zestigplussers.”

Daan ziet de vraag naar nachtfeesten groeien. Minder in vaste locaties, maar wel in een groeiend aantal losse initiatieven. “Patroon in Area 51 vind ik een mooi voorbeeld, en afgelopen jaar kwamen er ook concepten van buiten Eindhoven deze kant op, zoals Intercell uit Amsterdam en Back to Base, dat door heel Nederland evenementen organiseert. Dat zijn mooie ontwikkelingen, maar er mag een schepje bovenop. De vraag naar een bruisend nachtleven neemt toe, merk ik. En eerlijk, het aanbod groeit nog maar mondjesmaat mee.”

Die groeiende vraag is eigenlijk logisch, als je kijkt hoe hard onze regio groeit. Er komen steeds meer internationals bij. Volgens Daan is Eindhoven daarom toe aan een bredere culturele focus. “De oorspronkelijke Brainport-gedachte van decennia geleden draaide vooral om economische groei. Daarna kwam het besef dat brede welvaart minstens zo belangrijk is. Nu zitten we in een fase waarin ook de randvoorwaarden op orde moeten zijn: niet alleen werk en woningen, maar ook een sterk cultureel aanbod. Als je kijkt naar steden als Rotterdam of Amsterdam, lopen we daarin echt achter. Cultuur is essentieel om de stad aantrekkelijk en verbonden te houden. Die behoefte daaraan is sterk, en het is zaak om het aanbod daarop af te stemmen. Van nieuwe locaties, zoals wellicht ooit Landgoed de Wielewaal tot traditionele locaties in de stad.”

Ook in Effenaar voelt men zich geroepen om nieuwe energie door Eindhoven te blazen. Om weer serieus genomen te worden door de dance-scene is Ziggy Willemse aangenomen als nachtprogrammeur. 

Ziggy: “Toen ik in 1999 naar Eindhoven kwam, kreeg je als talent letterlijk de ruimte. Als beginnend dj of organisator startte je klein, maar je kon snel doorgroeien. Er was plek voor elke stap in dat proces. Nu staat de rem op die ontwikkeling. De kleinere organisatoren trekken moeiteloos 200 tot 300 bezoekers, maar bij de volgende stap lopen ze vast. Grotere evenementen zijn te duur, te groot of simpelweg niet beschikbaar. Zo komt een scene in deze stad niet verder.”

“Als een scene zich niet kan ontwikkelen,” vervolgt hij, “vertrekt ze. Naar Amsterdam, Rotterdam of Berlijn. Dat los je niet op door meer evenementen te programmeren. De nacht draait niet alleen om muziek, maar om identiteit en collectiviteit. Om onverwachte ontmoetingen. Het is een plek waar je ontdekt wie je bent of kunt worden. Ontbreekt dat, dan wordt een stad vlak.”

Als nachtprogrammeur wil Ziggy dat terugwinnen. “Niet door simpelweg acts te boeken, maar door duurzaam te investeren in de lokale community. Want een feestje kun je kopen, maar een scene moet je bouwen. Ik denk dat Effenaar daarin een rol kan en moet spelen. We hebben de ruimte, de faciliteiten, we denken mee over productie en inrichting, en helpen bij de promotie. Maar we beginnen op nul, besef ik. Want als Effenaar hebben we ons imago binnen de scene niet mee.”

Voor Eindhovense initiatieven als Funki Bizniz, We Are Back en Tasty Folk was Effenaar lange tijd geen vanzelfsprekende keuze. Toch ziet Ziggy beweging. Tasty Folk maakte enkele maanden terug zijn debuut met een succesvolle clubavond in de zaal.

“We waren sceptisch,” zegt Thijn van Tasty Folk. “Effenaar staat bekend als die grote, vierkante zaal. Te netjes, te kolossaal voor een clubnacht. Je zoekt juist het rauwe, het undergroundgevoel. Maar eerlijk is eerlijk: dat is in Eindhoven bijna overal verdwenen. Daarom omarmen we elk goed alternatief, want zichtbaarheid is cruciaal. Als beginnende dj moet je publiek opbouwen. Dat volume heb je nodig om break-even te draaien.”

Achter de schermen werkt Effenaar aan een nieuw terugkerend club-concept. Lokale collectieven spelen hierin de hoofdrol. Nachten waarin talent kan doorgroeien en het publiek zich weer vanzelfsprekend verzamelt. Ziggy: “Laten we met deze nachten bouwen aan de basis. Eindhoven hoeft echt geen Amsterdam te worden. Maar het verdient wél een clubleven dat de stad ’s nachts een gezicht geeft. We hebben de makers en cultuurmakers. We hebben de energie, creativiteit en het publiek. Samen delen we de nacht. En samen maken we de nacht.”