30 jaar artistiek experiment met Richard van Kruysdijk: 'Kunst mag vooral verstoren en ontregelen'

In het uiteenlopende oeuvre van Van Kruysdijk, valt Dead Lights op vanwege z’n theatrale karakter. De samenwerking met de in het Verenigd Koninkrijk woonachtige Saul Pettett - ook actief met Mr. Strange - is uiterst vruchtbaar, geeft hij toe. Het idee van een samenwerking ontstond toen Van Kruysdijk een optreden van Pettett zag. Er werden wat afspraken gemaakt om elkaar te bezoeken in 2020, maar plots kon dat niet meer. "We zijn toen gaan zoeken naar een gezamenlijke taal. We hebben playlists uitgewisseld, maar echt met uitleg wat we tof vonden en wat niet aan allerlei songs. Dat hebben we ook met visueel materiaal gedaan en zo hebben we elkaar echt gevonden."

"We hebben de luxe dat we alle twee goede home studio’s hebben, maar de situatie dwong eigenlijk af dat we veel gerichter en doordachter aan het werk moesten", legt hij uit. Als podiumdier zal hij de pandemie niet als positieve ontwikkeling benoemen, maar de periode hielp Dead Lights zeker om een stem te vinden. "We zijn allebei mensen die graag ergens goed over nadenken, en dat moet wel als je op afstand werkt. Dat dwong ons om naar elkaar toe helder te formuleren wat we wilden met Dead Lights. Daarmee maak je het ook voor jezelf duidelijker." 

Het project vormt een knooppunt in de carrière van Van Kruysdijk, waarin zijn brede set vaardigheden helemaal tot z'n recht komt, geeft hij aan. "Performatieve vaardigheden, productieskills die ik heb ontwikkeld, dat is allemaal maximaal benut. Ook mijn visuele skills met video en beeld komen erin terug, net als dans. Tegelijkertijd is het een heel ontpretentieuze manier van samenwerken en dat is het prettige eraan. Het is theatraal, maar ook gewoon een toegankelijk popformaat. Een cumulatie van alles...”

Op afstand werkten ze samen aan het schrijven, opnemen en produceren van hun nummers. Op 24 april 2022 stonden de muzikanten voor het eerst écht samen op het podium voor de allereerste live show van Dead Lights in Effenaar.

Naar eigen zeggen bevindt Van Kruysdijk zich tegelijkertijd tussen de pluche stoeltjes en de plakkende vloeren van DIY-zaaltjes. Het sluit aan op zijn brede interesse in expressie, zonder te begrenzen in stijl, setting of medium. "Ik heb het allebei nodig; dat perfecte geluid en stilte van het theater, maar ook de rechttoe-rechtaan ervaring van gewoon rocken in die zaaltjes. Dat wil ik ook samenbrengen, gewoon de schouwburg laten schudden met volume. Waarom mag dat niet en in een zaaltje wel? Als het past bij het stuk, moet het gewoon. Kunst hoeft niet altijd leuk of mooi te zijn, het mag vooral ook verstoren en ontregelen." Die vonk greep de jonge Van Kruysdijk als 11-jarige toen hij Kiss ontdekte. "Ze hadden die theatraliteit en over de top glam met kostuums en make-up. Als ik daar naar terugkijk is er wel een cirkeltje rond met Dead Lights, waar de andere helft van ook Kiss-fan is. Het is een esthetiek en expressie die je triggert..."

Daar begon dan ook de wens om zelf iets uit te drukken met muziek en al snel liet hij zich meeslepen door een beweging die dat binnen bereik stelde: postpunk. De beweging die na punk alle regels overboord gooide. "Het waren bands als Christian Death, Cocteau Twins en Tuxedomoon die me grepen en die waren allemaal meer dan muziek. Een band als Christian Death had ook boekjes bij hun plaat of collages van Max Ernst. Ik wilde mijn eigen stem vinden, onderzoeken wat ik wilde zeggen en hoe. Voor mij was dat ook tekenen, fotograferen en video en al die bandleden hadden een duidelijke link naar de beeldende kunsten en de kunstacademie. Daar ging ik dus ook heen." 

Een keuze voor een brede opleiding in de kunsten en niet de klassieke route van het conservatorium. Het paste in de geest van de postpunk: alles kapotslaan en iets nieuws bouwen, legt hij uit. "Ik was bang dat als ik naar het conservatorium zou gaan, het muziektheorie en techniek zou zijn. Ik wilde weg van die structuur naar expressie en die vorm geven. Zo was het ook aan de kunstacademie, je had een expressie en die ging je vormgeven met wat maar paste. Ik heb veel geschilderd, leren werken met fotografie en een donkere kamer, en uiteindelijk video. Je probeerde er gewoon een leraar bij te trekken en gelukkig waren die er een paar met interesse in dat medium wat dicht bij muziek lag." Hij studeerde uiteindelijk (met eervolle vermelding) af met een 16mm film aan de Koninklijke Academie voor Kunst en Vormgeving - het tegenwoordige AKV St. Joost. Maar het leren hield daar niet op.

Van Kruysdijk rolde eigenlijk per toeval in zijn laatste jaar de muziek in. Zijn eerste solo-optreden was dan ook in Paradiso. "Ik maakte cassettes die ik uitdeelde hier en daar, en ineens belden ze me; er heeft een artiest afgezegd, kan jij invallen? Het waren dingen die ik in mijn studentenkamer in elkaar frutselde. Geen idee hoe ik dat in godsnaam live ga doen." Het is een bepalend moment geweest voor Van Kruysdijk, maar ook tekenend voor zijn aanpak en drive om te blijven groeien. Het bleek een startpunt van een carrière die nog altijd doorloopt. "Ik had een video gemonteerd en een show in elkaar gezet en gewoon gespeeld. Maar die avond was er iemand van een Duits label aanwezig, die wilde mijn werk uitbrengen. Oh, en of ik zin had om in zijn band te spelen. Zo begon ik in Phallus Dei en daarmee heb ik in grote studio's gezeten en ontzettend veel geleerd."

Van Kruysdijk leerde veel in Duitsland, waar hij ontdekte dat het donkere gothic genre veel groter was dan in Nederland en waar hij dan ook vaak terugkeert. Het was een rijke periode, waarin hij veel ervaring en kennis opdeed voor de volgende stap. "Ik kon door de week niks doen, omdat al mijn spullen daar stonden. Op een gegeven punt wilde ik weer mijn eigen ding gaan doen en begon ik met Sonar Lodge, meer drum & bass en triphop. Het heeft me wel tijd gekost, leren om op een andere manier muziek te maken, met een muis in mijn hand. Als drummer wil ik hard meppen, maar je moet toch een weg vinden en zoiets naar jezelf toe trekken." 

Wat dat betreft is elke nieuwe technologie vooral een interessant middel en zelden iets om bang voor te zijn, hoewel AI hem nog niet zo interesseert. "Ik vind het gewoon leuk om alles zelf uit te vogelen op een eigen manier. Waarom zou je het creatieve proces wat net het allerleukste is uit handen geven aan een AI? Ik denk dat het neer blijft komen op een visie. Mensen met een visie blijven interessante dingen maken, en degenen die snel met een prompt wat willen maken, produceren bagger... Toen fotografie opkwam zou schilderen overbodig worden, maar het zorgde juist voor nieuwe creativiteit."

Wat dat betreft is elke uitdaging welkom, vertelt Van Kruysdijk. Een mijlpaal was toen hij jaren terug werd gevraagd om muziek voor een dansproductie te maken, een compleet nieuwe uitdaging. "Eigenlijk zochten ze een drummer die ook wel wat met elektronica kon, maar al snel bleek dat mijn input bij enkele choreografen erg aansloeg. Ik leerde er ontzettend veel van, je moet dans echt leren lezen. Als ik terugkijk, snap ik echt wel de connectie tussen wat ik doe en modern ballet, maar op dat moment wist ik helemaal niks van datgene waar ik aan begon." Het opende wel een deur naar een stuk creatief ondernemerschap, waar hij naast het bestaan als artiest in opdracht 'maakt'. Dansproducties zijn daarin een logische link, denkt hij, vooral omdat hier ook het soort abstractie in zit wat hij graag zoekt in zijn werk. "Ik wil niet te veel uitleggen. Als je heel eerlijk in je kunst bent, dan is die expressie voelbaar voor een ander op een fundamenteel niveau. Dans, licht en muziek geven die ruimte."

Daarmee komen we op een kernpunt van de artistieke visie, namelijk dat emotie alles is. "We zijn niet zo verschillend als we zo graag denken, we voelen allemaal dezelfde dingen. Als je authentiek werkt, raak je mensen en ik denk dat we meer moeten kijken naar datgene wat we gemeen hebben dan wat verschillend is." Dat inzicht kwam vooral naar voren toen Van Kruysdijk reacties op zijn minimalistisch werk las. "Ik had in feite muziek gemaakt waarin niks gebeurde, hele minimale drone soundscapes, maar mensen hoorden er van alles in en werden enorm emotioneel geraakt. Ik had helemaal niet verwacht dat mensen dat op zouden pikken, maar we communiceren meer dan je denkt."

Zo gaat het ook in projecten en samenwerkingen, legt hij uit. Er moet een vonk zijn, een emotie die klinkt. "Ik heb opdrachten geweigerd, omdat het voelt als een herhalingsoefening of omdat het me niet raakt. Dan kan het nog zo'n sterk concept zijn of zo'n goed verhaal hebben." Van Kruysdijk zoekt graag samenwerkingen op. Juist omdat het ruimte tot groei biedt, maar als iemand niet vanuit zijn kern werkt gaat het voorbij. "Ik snap het niet als mensen ontzettend gecalculeerd met kunst bezig zijn. Waarom doe je het dan als het je niet om die zelfexpressie gaat? Dan blijft het werk ook oppervlakkig en is mijn interesse weg."

Door schade en schande is Van Kruysdijk goed in staat om in te schatten of een samenwerking wel of niet gaat werken. "Het is zelden zo dat ik een project doe wat niet werkt, want dan heb ik ver van te voren al aangegeven dat we geen geschikte match zijn. Ik heb snel door of ik met iemand samen kan werken. Als je echt goed naar iemand luistert. Ik ben altijd nieuwsgierig naar wat ik kan toevoegen en hoe dat mij weer verrijkt." Samenwerking moet dus twee kanten op iets brengen. In Dead Lights gaat dat tegenwoordig zonder veel woorden, maar wel apart van elkaar op afstand, waar in zijn andere langer lopende postpunk/new wave project Palais Ideal veel directer gaat. "Als ik met John [red. Edwards] speel is het gewoon gitaar omhangen en jammen, waar heel natuurlijk het idee uit ontstaat. Op beide manieren krijg je een één plus één is drie resultaat."

Wat dat betreft loopt het artiest-zijn en ondernemen door elkaar, en ervaart Van Kruysdijk daarin hetzelfde creatieve stuk vrijheid. "Uiteindelijk vraagt men mij vanwege wat ik doe en dan voelt het nooit beperkt. Vorig jaar kreeg ik nog de vraag of ik vier stukken voor een koor wilde schrijven. Dat had ik nog nooit gedaan, dus dat was interessant en dan doe ik het." Het lijkt niet iets te zijn waar hij echt bij stilstaat. Er is een vonk, een trigger en vervolgens duikt hij volledig ergens in. "Ik ben me toen gaan verdiepen in hoe koormuziek werkt, hoe de menselijke stem werkt in die context. Dat was superleuk." En zo blijft dus ook de ontwikkeling gaande en blijft elke dag een verrassing.

Het zit in zijn DNA; dat veranderen, leren en maken en heeft ook te maken met het in twee werelden zijn. "Ik heb moeite met de pretentie van de kunstwereld, misschien omdat het vaak om formules draait. Ik zie meer in DIY, vanuit die postpunk. Ik heb de mentaliteit om gewoon alles zelf te doen, want toen ik begon met mijn ideeën dacht ik niet dat er iemand was die dezelfde lijpe muziek wilde maken. Dat drijft me nog steeds. Elke dag dat ik mijn studio binnenkom, vraag ik me af wat voor avontuur ik ga beleven. Dat is mijn instelling, of het nu een nieuwe manier vinden om mezelf uit te drukken of gewoon beter worden. Iemand vroeg eens aan Robert Fripp, de meestergitarist van King Crimson, waarom hij elke dag repeteerde? Zijn antwoord was dat er altijd iets is dat beter kan."